archief

logo

 

Jugendstilnummer tijdschrift ‘Kunsttijdschrift’

De redactie van het door Openbaar Kunstbezit uitgegeven tweemaandelijkse uitgave koos in het juni/julinummer voor de zwierige stijl, die zich tussen 1890 en 1914 over heel Europa verspreidde. Naast redactionele bijdragen van onder andere Nienke Simon Thomas en Gerard van Wezel besteedde stedenbouwkundige Ad Habets aandacht aan het werk van de Belgische architect Victor Horta (1861-1947). Docent, publicist en lezinggever Habets schetste tevens in vogelvlucht architectuurontwikkelingen rond 1900 in Den Haag (Statenkwartier), Zwolle (Veeralleekwartier) en Arnhem (Transvaalbuurt). Het laatste onderwerp werd vermoedelijk vooral ingegeven doordat Habets in de Gelderse hoofdstad woont en werkt.

De kleurafbeeldingen in dit nummer van ‘Kunsttijdschrift’ geven een goed beeld van de verscheidenheid binnen de Nederlandse Jugendstilarchitectuur. Losse exemplaren van dit nummer zijn voor € 10,75 verkrijgbaar bij de uitgever en een aantal boekhandels. Helaas werd nagelaten om de activiteiten van onze stichting onder de aandacht te brengen.

schermafdruk-2016-12-22-23-55-22

Jugendstilbijdrage tijdschrift ‘Heemschut’

Erfgoedvereniging Heemschut, de grootste en een van de oudste particuliere verengingen ter bescherming van cultuurmonumenten, besteedde in het meest recente nummer aandacht aan ‘het lelijke eendje’ binnen de internationale Jugendstilarchitectuur. De bijdrage van onze stichting heeft betrekking op de ondergewaardeerde Hollandse bouwkunst uit de periode 1896-1914. Volgens voorzitter en auteur Arno Weltens heeft deze appreciatie vooral te maken met onbekendheid in het buitenland. Men komt veelal niet verder dan de naam van architect Hendrik Berlage.

Het artikel ‘Het lelijke eendje?’ geeft contextinformatie en gaat dieper in op talloze facetten zoals rechtspositie, opleidingen, kenmerken en materiaalgebruik (tegeltableaus, sier- en kunstsmeedwerk, kathedraalglas). De tekst wordt ondersteund door illustratieve afbeeldingen in kleur van nog bestaande panden of details ervan. Op de omslag van ‘Heemschut’ staat een afbeelding van de vrijstaande villa ‘Stadszicht’ in Tholen. Architect van dit in 1909 gerealiseerde Zeeuwse bouwwerk is de uit Roosendaal afkomstige Jac. Rey.

Jugendstilbijdrage magazine ‘Coup deFouet’   

Onze stichting is aangesloten bij het internationale Jugendstilnetwerk van Ruta Europea del Modernismo in Barcelona. Deze organisatie geeft 2x per jaar een tweetalig (Spaans en Engels) glossy magazine uit. Er is ook een digitale versie beschikbaar via het internet. Omdat onze stichting – in tegenstelling tot de overige deelnemers – niet een stad of regio maar een land vertegenwoordigen heeft het bestuur gemeend om onze eerste redactionele bijdrage te wijden aan een belangrijke Nederlandse architect, die tijdens de Jugendstilperiode zijn sporen heeft verdiend. De in Den Haag geboren en getogen Johan Mutters (1858-1930) leverde ontwerpen voor woonhuizen, villa’s, winkelpanden en een hotel in de flamboyante zweepslagstijl, die we slechts uit België en Frankrijk kennen. Hij studeerde bouwkunde in Den Haag en Antwerpen. Bij het verschijnen van deze nieuwsbrief is nog onbekend in welke uitgave van 2017 deze bijdrage wordt gepubliceerd. Wij houden onze lezers uiteraard op de hoogte.

schermafdruk-2016-12-22-23-55-50

Interieurontwerpen

Door reproducties van ontwerpen uit de periode 1896-1914 antiquarisch aan te kopen is onze stichting in het bezit gekomen van meer dan 800 tekeningen van bouwfragmenten. Deze collectie bevat hele (winkel)puien, maar ook onderdelen zoals vensters, voordeuren, erkers, topgevels, schoorstenen en hekwerken. De bouwtekeningen lijken als voorbeeld bedoeld te zijn, bijvoorbeeld om de opdrachtgever een indruk te geven van een trap of een winkelpui. Of deze ontwerpen daadwerkelijk zijn uitgevoerd valt te bezien. In slechts enkele gevallen is dat aantoonbaar het geval geweest.

Opvallend gering is het aantal interieurontwerpen. Dat zijn er slechts 73. De tekeningen van interieurelementen zijn bovendien veelal van onbekende signatuur. Uitzonderingen hierop zijn ontwerpen van architecten als Huibertus Bonda en Willem Noorlander uit Amsterdam, Frans Dupont uit Roermond, Theo van Elmpt uit Groningen en Jacobus Hellendoorn (later Hellendoor & De Herder) uit Hengelo.

De Stichting heeft deze ontwerpen inmiddels gedigitaliseerd. De 73 interieurontwerpen staan nu (in klein formaat) op de website. Tegen een relatief klein bedrag zijn ze voor u in hoge resoluties verkrijgbaar.

zie voor meer informatie

 

 

Verwaterde Jugendstil

Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in juli 1914 heeft ook voor het neutrale Nederland grote gevolgen. Doordat de internationale handel stilvalt ontstaat in ons land gaandeweg een gebrek aan grondstoffen. Een van de maatschappelijke gevolgen is onder andere de vlucht van honderdduizenden Belgen, naast militairen vooral burgers, naar ons land. Zij worden gedurende de oorlog ondergebracht in interneringskampen.

Ook voor de kunst en met name de architectuur zijn de gevolgen rampzalig. Het vertrouwen in een betere toekomst wordt door het oorlogsgeweld wreed verstoord. Volgens experts is de Eerste Wereldoorlog dé hoofdoorzaak waardoor er definitief een eind komt aan het streven naar schoonheid. De populariteit van de Jugendstil, die internationaal al tanend is, maakt tijdelijk plaats voor conservatisme dat zich uit in het omarmen van historische stijlen.

Opmerkelijk is dat er in ons land nog enkele voorbeelden te vinden zijn van een soort na-ijleffect van Jugendstil, vooral in landelijke gebieden. Het lijkt alsof opdrachtgevers en vormgevers nog niet in de gaten hebben, dat deze vernieuwende stijl passé is.

 

 

Winkelpand in Lochem (1915)

Aan de buitenrand van het centrum van de Gelderse gemeente Lochem ligt de Molenstraat. Op nummer 24 staat een half vrijstaand winkelpand met bovenwoning (voormalige bakkerij) uit 1915. Helaas is de naam van de bouwkundige of architect onbekend. Het pand is opgenomen als gemeentelijk monument in het plaatselijk register.

foto 1 Molenstraat 3, Lochem

De bovengevel is opgetrokken in bruine verblendsteen met gevelbanden en accenten in oranjekleurige verblendsteen. De winkelpui is voorzien van een granieten plint. Geometrische versieringen zijn aangebracht in de hardstenen witgepleisterde puibalken. Op de rechterhoek van het portiek staat een gietijzeren ronde zuil op hardstenen voet. De portiekvloer is belegd met graniet. De brede bakgoot op geprofileerde klossen wordt in het midden onderbroken door een bakstenen loos Vlaams geveltje, afgedekt met een rollaag. Twee vensters op verdieping zijn voorzien van bovenlichten met roedenverdeling, De invulling bestaat uit geel kathedraalglas. Het pand is voorzien van een plat dak.

 

 

Een herenhuis in Zuiddorpe (1916)

Vlakbij Axel ligt Zuiddorpe. Met nog geen duizend inwoners behoort dit Zeeuws-Vlaamse dorp tot de gemeente Terneuzen. Gelegen aan een de rand van een idyllisch dorpsplein staat een statig half vrijstaand herenhuis uit 1916. Het pand Dorpsplein 4 heeft twee en drie bouwlagen.

foto 2 Dorpsplein 4 , Zuiddorpe

De gevels van dit gemeentelijk monument zijn opgetrokken in rood/bruine verblendsteen op een hardstenen plint. Alle vensters zijn voorzien van bovenlicht met roedenverdeling. In het risalerende linker geveldeel een erker op begane grond uitlopend in een balkon met ijzeren balustrade op verdieping. Segmentboogvormige balkonpartij met kleine zijlichten; in topgevel een venster voorzien van luiken. Rechts een driedelig venster op begane grond en loggia onder rondboog op verdieping met opengewerkte bakstenen balustrade.

De entree van het herenhuis bevindt zich in een terugspringend portiek aan de linker zijgevel. Houten paneeldeur met glas te bereiken via hardstenen van twee treden. Samengesteld dak met kleine dakkapel.

 

 

Een winkelpand in Axel (1920)

Op de Markt 2 in Axel staat een winkelpand. Van dit voormalig pand Antheunis daterend uit 1920, ontbreekt helaas de naam van de architect. Het onlangs gerenoveerde gebouw bestaat uit twee bouwlagen en de gevelindeling is asymmetrisch.

foto 3 Markt 2, Axel

De voorgevel is opgetrokken in rode verblendsteen op een hardstenen plint met kelderlichten. De details (onder andere boogvelden vensters) zijn uitgevoerd in gele verblendsteen. De onderpui is voorzien van bovenlichten met in het midden een ovaal. De roedenverdeling loopt over de gehele pandbreedte. Links bevindt zich een dubbele houten deur. De winkelentree ligt centraal in een portiek met aan weerszijden etalages. Op verdieping drie driedelige vensters en een smal venster met groen geglazuurde vensterbanken. De bovenlichten zijn voorzien van glas-in-lood met eenvoudig motief. In de topgevel een driedelig venster onder hoefijzerboog; zowel vensters als boven- en zijlichten in glas-in-lood. Opvallend is de invulling van de vensters. Boven het zoldervenster in de topgevel een hardsteen met aanduiding ‘anno 1920’. Metselmozaïek van bakstenen als fries onder overstekende houten dakgoot op bewerkte houten klossen. Het samengesteld dak is belegd met rode dakpannen; ijzeren piron als dakbekroning.

 

Een villa in Emmen (1919)

De villa ‘Anna Jacoba’ in de Stationsstraat 79 in Emmen dateert uit 1919. Dit ontwerp van architect H. Timmerman uit Ter Apel grijpt net als bovenstaande voorbeelden terug naar vormen uit de Jugendstilperiode met invloeden van de chaletstijl. Dit pand, gebouwd door aannemer Vos uit Emmer Compascuum, staat te boek als gemeentelijk monument.

foto 4 Stationsstraat 79, Emmen

Het witte pand met zijn gepleisterde buitenmuren met gevelbanden in rode baksteen staat op een gemetselde plint, een zogeheten trasraam.De vensters van de benedenverdieping zijn uitgevoerd met bovenlichten in blank glas-in-lood. De entree van de woning, tegenwoordig een tandartsenpraktijk, bevindt zich in een apart portiek aan de linkerzijgevel. Aan de rechterzijgevel bevindt zich een serre uitlopend in een balkon op verdieping. De woonkamer is voorzien van een trapeziumvormige erker. De naam van de villa staat in een rondboog boven het vernieuwd driedelige venster in de topgevel. Het dak, voorzien van dakkapellen onder lessenaarsdak, heeft een overstek op opengewerkte klossen en is belegd met geglazuurde dakpannen.